از گزارشهاى مرسوم كه دربارهء شهرها و ولايتها مىدهد انديشه‌اى از روش آن مىتوان داشت . در آغاز اطّلاعاتى دربارهء جغرافياى عمومى دارد . پس از آن ملاحظات مقدّماتى است و به دنبال آن گزارشى مفصّل از شهر شيراز هست كه بتقريب بيشتر كتاب را گرفته ، آنگاه نوبت به سرگذشت گروهى از عالمان و نويسندگان و شاعران و اعيان شهر مىرسد . دربارهء ديگر شهرها و نواحى ولايت نيز همين روش دنبال مىشود . با صرف نظر از وضع ظاهرى كتابهاى چاپ ايران در آن دوران ، كه نوعا چاپ سنگى است ، آثار روش اروپايى را در اين كتاب مىتوان ديد . تعدادى نقشه دارد كه تا حدّى ابتدايى است و فهرستهاى مفصّل و كاملا متنوع بر آن اضافه شده است . يك نقشهء فارسى نيز هست كه محلهاى مسكون و مسير آبها را نشان مىدهد . لسترينج ارزش كتاب را تأييد كرده و در ضمن تحقيق دربارهء فارسنامهء ابن بلخى به اين نتيجه رسيده كه كوشش شيرازى ارزشمند است و منحصر به مطالعهء اوضاع معاصر ولايت نيست بلكه به تعيين و تصحيح مكانهاى جغرافيايى فارسنامه ، كه موجود است يا به مرور زمان از ميان رفته ، كمك مىكند . 203 مطالب تاريخى كتاب نيز جالب است . براون مكرّر گفته است كه از تاريخ مظفريان كرمان مطالب مهم دارد . 204 از اين نمونه‌ها معلوم مىشود كه نوشته‌هاى نوين جغرافيايى ايران ، با وجود تبعيّت از نمونه‌هاى كهن و معمول در نوشته‌هاى جغرافيايى قديم اسلامى ، مطالب مهمّى دارد كه در بعضى از موارد نقايص نوشته‌هاى عربى را رفع مىكند . و خيلى زود قوانين تكامل ، اين نوشته‌ها را نيز مانند آثار اسلامى مجبور كرد رسوم قديم را رها كند و راه براى نفوذ روش نوين اروپايى باز شد . آغاز اين تغيير را در بعضى از نوشته‌هاى قرن نوزدهم مىتوان ديد ، و بالاخره در قرن بيستم تفوّق مطلق يافت . نياز مؤسّسات تعليماتى به كتابهاى درسى در اين كار نقش عمده داشت . مثال دار الفنون را از ياد نبرده‌ايم ؛ معلّمان تأليفات مهمّى به وجود آوردند كه در زمينهء مطالعهء ايران ، كمتر از مؤلّفات مشابه اروپايى نيست . براى آنكه انديشه‌اى به دست داده باشيم به يك نمونه بس مىكنيم : مسعود كيهان ، يكى از معلّمان دار المعلّمين عالى ، به سال 1933 / 1311 ه . كتاب بزرگ خود جغرافياى مفصّل ايران را منتشر كرد 205 و از نخستين نظر توان دانست كه الگوى كار وى نه آثار مكتب قديم عربى بلكه مؤلّفات نوين اروپايى بوده است . سه جلد كتاب كه هر يك بيشتر از پانصد صفحه دارد ، با توالى منطقى و كامل ، جغرافياى طبيعى و سياسى و اقتصادى ايران را شرح مىدهد و تعداد فراوانى نقشه و طرح و فهرست اقتصادى دارد . البتّه نقشه‌هاى آن از لحاظ فنّى در حدّ كارهاى اروپايى نيست ، ولى مطالب فراوان و ترتيب فصل بندى و وضوح عنوانها چيزى از بهترين متون و كتب تعليمى اروپا كم ندارد .